Tội trốn thuế được quy định tại Điều 200 Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 12/2017/QH14 và Luật số 86/2025/QH15. Người nộp thuế bị xem xét trách nhiệm hình sự khi dùng thủ đoạn gian dối để không nộp hoặc nộp thiếu thuế và số tiền trốn thuế đạt ngưỡng luật định, hoặc dưới mức đó nhưng thuộc trường hợp luật quy định. Pháp nhân thương mại cũng có thể là chủ thể của tội này.
Bài viết trình bày bản chất, ngưỡng truy cứu, khung hình phạt, trách nhiệm của pháp nhân và các quyền trong tố tụng, để bạn phân biệt đúng giữa vi phạm hành chính và tội phạm về thuế.
Tóm tắt nhanh
- Căn cứ chính là Điều 200 Bộ luật Hình sự; yếu tố then chốt là lỗi cố ý và số tiền trốn thuế.
- Cá nhân bị xem xét khi số tiền trốn thuế đạt ngưỡng luật định tại khoản 1 Điều 200; dưới mức này vẫn có thể bị xử lý nếu thuộc trường hợp luật định.
- Số tiền càng lớn, hoặc có tổ chức, lợi dụng chức vụ, quyền hạn thì khung hình phạt càng cao.
- Khắc phục hậu quả đúng thời điểm có thể được xem xét theo quy định.
1. Tội trốn thuế là gì theo Bộ luật Hình sự?
Tội trốn thuế thuộc nhóm tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế. Người phạm tội cố ý thực hiện hành vi gian dối để không phải nộp, hoặc nộp ít hơn số thuế phải nộp theo quy định, làm thất thu ngân sách nhà nước.
Điểm phân biệt quan trọng là lỗi. Sai sót do nhầm lẫn khi kê khai, tính toán một cách vô ý thường không bị coi là tội phạm; yếu tố cố ý và mục đích trốn tránh nghĩa vụ thuế phải được cơ quan có thẩm quyền chứng minh. Để hiểu rõ hơn về khái niệm chung, bạn có thể tham khảo bài về tội phạm là gì và cách hiểu đúng quy định Bộ luật Hình sự.
1.1. Phân biệt vi phạm hành chính và tội phạm hình sự về thuế
Vi phạm hành chính về thuế được xử lý theo pháp luật về quản lý thuế và xử phạt vi phạm hành chính, thường áp dụng khi số tiền chưa đến ngưỡng hình sự hoặc hành vi chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm. Tội trốn thuế chỉ đặt ra khi hành vi đáp ứng đủ dấu hiệu tại Điều 200 Bộ luật Hình sự.
Một người từng bị xử phạt hành chính về hành vi trốn thuế mà còn tiếp tục vi phạm vẫn có thể bị xem xét hình sự theo điều kiện tại Điều 200 dù số tiền lần sau chưa đạt ngưỡng cơ bản. Đây là điểm nhiều người nộp thuế dễ bỏ sót.
1.2. Quy định áp dụng và hiệu lực về thời gian
Điều 200 hiện được áp dụng theo Bộ luật Hình sự đã nêu ở phần mở đầu. Theo Điều 7 Bộ luật Hình sự, điều luật có lợi cho người phạm tội được áp dụng cả với hành vi thực hiện trước khi điều luật đó có hiệu lực, nên khi xem xét vụ việc cũ cần đối chiếu quy định tại từng thời điểm.
2. Các hành vi có dấu hiệu cấu thành tội trốn thuế
Khoản 1 Điều 200 Bộ luật Hình sự liệt kê các nhóm hành vi bị coi là trốn thuế. Bài viết chỉ nêu ở mức nhận diện pháp lý, không mô tả cách thức thực hiện.
- Không đăng ký thuế, không nộp hồ sơ khai thuế, hoặc nộp hồ sơ khai thuế quá hạn kéo dài theo mức luật định.
- Không ghi hoặc ghi không đầy đủ các khoản thu trong sổ kế toán liên quan đến việc xác định số thuế phải nộp.
- Không xuất hóa đơn khi bán hàng hóa, dịch vụ hoặc ghi giá trị trên hóa đơn thấp hơn giá trị thanh toán thực tế.
- Sử dụng hóa đơn, chứng từ không hợp pháp để hạch toán, làm giảm số thuế phải nộp hoặc tăng số thuế được miễn, giảm, hoàn.
- Khai sai, cố ý không khai, hoặc có hành vi gian dối khác nhằm xác định sai số thuế phải nộp, được miễn, giảm, hoàn.
Danh sách đầy đủ và cách diễn đạt chính xác từng hành vi nằm trong khoản 1 Điều 200; khi cần xác định một hành vi cụ thể thuộc nhóm nào, bạn nên đối chiếu trực tiếp điều luật. Về khái niệm chung, bạn có thể xem thêm bài về hành vi phạm tội và những dấu hiệu pháp lý quan trọng.
2.1. Yếu tố cố ý và vai trò của chứng cứ
Cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ người nộp thuế biết mình có nghĩa vụ, nhưng vẫn cố ý thực hiện hành vi gian dối nhằm giảm hoặc không nộp thuế. Việc kê khai chậm, thiếu hồ sơ vì lý do khách quan hoặc nhầm lẫn kế toán có thể được xem xét khác với hành vi cố ý.
Vì vậy, hồ sơ chứng từ, sổ kế toán, tài liệu giải trình và các trao đổi với cơ quan thuế thường là những tài liệu có ý nghĩa quan trọng khi đánh giá lỗi.
3. Ngưỡng truy cứu trách nhiệm hình sự: số tiền bao nhiêu thì bị khởi tố?
Đối với cá nhân, ngưỡng cơ bản là số tiền trốn thuế đạt mức luật định tại khoản 1 Điều 200 Bộ luật Hình sự. Dưới ngưỡng này, cá nhân vẫn có thể bị xem xét hình sự nếu đã bị xử phạt hành chính về hành vi trốn thuế, hoặc đã bị kết án về tội này hay một số tội khác mà điều luật liệt kê, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm.
Người bị xem xét hình sự chỉ bị coi là có tội khi có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật, theo Điều 13 Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13 (đã được sửa đổi, bổ sung). Việc cơ quan thuế phát hiện sai phạm hay cơ quan có thẩm quyền khởi tố chưa đồng nghĩa với kết luận có tội.
3.1. Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại
Pháp nhân thương mại có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội trốn thuế theo Điều 200. Ngưỡng và hình phạt áp dụng với pháp nhân được quy định riêng, thường gồm phạt tiền, có thể kèm đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc vĩnh viễn, cấm kinh doanh hoặc cấm huy động vốn trong một thời hạn nhất định. Khi liên quan đến doanh nghiệp, bạn cần đối chiếu từng khoản của Điều 200 thay vì áp dụng ngưỡng của cá nhân.
3.2. Người đại diện, kế toán và những người liên quan
Trong vụ việc của doanh nghiệp, việc xác định trách nhiệm cá nhân phụ thuộc vào vai trò thực tế: người quyết định, chỉ đạo, thực hiện hay giúp sức. Mỗi người được đánh giá theo hành vi và lỗi của chính mình, không suy đoán chỉ vì giữ chức danh. Vai trò đồng phạm được xem xét theo Điều 17 Bộ luật Hình sự.
4. Khung hình phạt tội trốn thuế
Điều 200 Bộ luật Hình sự chia thành các khung, phân tầng theo số tiền trốn thuế và các tình tiết như phạm tội có tổ chức, lợi dụng chức vụ, quyền hạn, trốn thuế nhiều lần, tái phạm nguy hiểm. Hình phạt chính đối với cá nhân gồm phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù có thời hạn, mức tăng dần qua từng khoản.
Ngoài hình phạt chính, người phạm tội có thể bị áp dụng hình phạt bổ sung như phạt tiền, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định trong một thời hạn. Mức cụ thể của từng khoản cần được đối chiếu trực tiếp với văn bản hiện hành, vì Tòa án quyết định hình phạt dựa trên tính chất, mức độ nguy hiểm và các tình tiết của từng vụ án.
| Nội dung | Cách xác định | Căn cứ |
|---|---|---|
| Ngưỡng cơ bản đối với cá nhân | Số tiền trốn thuế đạt mức luật định | Khoản 1 Điều 200 Bộ luật Hình sự |
| Dưới ngưỡng cơ bản | Đã bị xử phạt hành chính về trốn thuế hoặc đã bị kết án theo điều luật liệt kê, chưa xóa án tích mà còn vi phạm | Khoản 1 Điều 200 Bộ luật Hình sự |
| Khung hình phạt nặng hơn | Có tổ chức, lợi dụng chức vụ, quyền hạn, tái phạm nguy hiểm, hoặc số tiền trốn thuế lớn hơn | Các khoản tiếp theo của Điều 200 Bộ luật Hình sự |
| Pháp nhân thương mại | Áp dụng ngưỡng và hình phạt riêng, gồm phạt tiền và có thể đình chỉ hoạt động | Điều 200 Bộ luật Hình sự |
Về cách hiểu khung hình phạt theo khoản, bạn có thể xem bài về khoản 2 đi tù bao nhiêu năm và quy định khung hình phạt hình sự.
Ví dụ giả định
Công ty X bị cơ quan thuế phát hiện kê khai thiếu doanh thu trong nhiều kỳ. Nếu qua kiểm tra, số thuế bị thiếu đạt ngưỡng hình sự và có dấu hiệu cố ý, hồ sơ có thể được chuyển cho cơ quan có thẩm quyền xem xét. Nếu chỉ là nhầm lẫn khi hạch toán, vụ việc có thể chỉ dừng ở xử lý về thuế và xử phạt hành chính. Kết quả phụ thuộc vào chứng cứ cụ thể.
5. Quá trình xử lý và quyền của người bị xem xét
Thông thường, cơ quan thuế kiểm tra, thanh tra; khi phát hiện dấu hiệu tội phạm, hồ sơ được chuyển cho cơ quan có thẩm quyền để xác minh, kiểm tra nguồn tin về tội phạm theo Điều 147 Bộ luật Tố tụng hình sự. Nếu đủ căn cứ, vụ án có thể được khởi tố và người bị xem xét có thể trở thành bị can theo Điều 60 Bộ luật Tố tụng hình sự.
Để hiểu rõ giai đoạn này, bạn có thể tham khảo bài về quyết định khởi tố vụ án hình sự và các điểm lưu ý quan trọng. Về nhóm tội liên quan, xem thêm bài về tội phạm kinh tế và rủi ro hình sự.
Quyền bạn cần biết
- Người bị tố giác, bị kiến nghị khởi tố có các quyền theo Điều 57 Bộ luật Tố tụng hình sự, trong đó có quyền nhờ người bào chữa.
- Quyền bào chữa được bảo đảm theo Điều 16 Bộ luật Tố tụng hình sự; quyền và nghĩa vụ của người bào chữa quy định tại Điều 73.
- Quyền không bị buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội, theo các quy định về quyền của người bị buộc tội.
5.1. Điều nên làm khi nhận được yêu cầu làm việc
Bạn nên đọc kỹ nội dung giấy triệu tập hoặc yêu cầu, xác định tư cách mình được mời làm việc và cung cấp tài liệu trung thực, đầy đủ. Không nên tự ý sửa chữa, bổ sung hay làm thay đổi chứng từ, sổ sách vì có thể phát sinh trách nhiệm pháp lý mới.
Việc trao đổi với luật sư từ sớm giúp xác định đúng tư cách tố tụng, phạm vi quyền và cách chuẩn bị tài liệu hợp pháp.
Giấy tờ nên chuẩn bị
- Hồ sơ đăng ký, tờ khai thuế và thông báo, quyết định của cơ quan thuế.
- Sổ kế toán, hóa đơn, chứng từ, hợp đồng liên quan đến kỳ tính thuế bị xem xét.
- Biên bản kiểm tra, thanh tra; tài liệu giải trình và chứng từ nộp tiền thuế, tiền phạt (nếu có).
6. Khắc phục hậu quả, tình tiết giảm nhẹ và miễn trách nhiệm hình sự
Tự nguyện nộp lại tiền thuế đã trốn, nộp phạt, thành khẩn khai báo và hợp tác với cơ quan có thẩm quyền là những căn cứ có thể được xem xét là tình tiết giảm nhẹ theo Điều 51 Bộ luật Hình sự. Mức độ giảm nhẹ do Tòa án quyết định theo từng vụ án, không thể xác định trước.
Điều 200 còn có quy định riêng về việc khắc phục hậu quả, nộp đủ số tiền thuế trốn và tiền phạt, trong đó có trường hợp người phạm tội được xem xét miễn trách nhiệm hình sự khi đáp ứng điều kiện về thời điểm và mức độ khắc phục. Bạn cần đối chiếu điều kiện cụ thể trong điều luật và Điều 29 Bộ luật Hình sự. Tham khảo thêm bài về miễn trách nhiệm hình sự và các trường hợp áp dụng.
Rủi ro cần tránh
- Giải trình thiếu thống nhất hoặc không đúng sự thật khi chưa hiểu rõ tư cách tố tụng của mình.
- Nộp tiền khắc phục không đúng thời điểm hoặc không có chứng từ, khiến khó chứng minh khi cần.
- Chỉ đối chiếu ngưỡng số tiền mà bỏ qua các trường hợp dưới ngưỡng nhưng đã có tiền sự hoặc tiền án liên quan.
6.1. Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự
Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự được xác định theo Điều 27 Bộ luật Hình sự, phụ thuộc vào loại tội phạm theo Điều 9 và khung hình phạt của từng trường hợp. Vì vậy, cùng là trốn thuế nhưng thời hiệu có thể khác nhau, bạn nên nhờ luật sư xác định theo hồ sơ cụ thể.
Nếu cần trao đổi về hồ sơ cụ thể, bạn có thể liên hệ luật sư hình sự để được đánh giá tính chất vụ việc, ngưỡng số tiền, tư cách tố tụng và hướng chuẩn bị tài liệu. Luật sư không hứa hẹn trước kết quả vụ án, mà hỗ trợ bạn hiểu đúng quy định về tội trốn thuế và thực hiện đầy đủ quyền của mình.
7. Câu hỏi thường gặp về tội trốn thuế
Trốn thuế bao nhiêu tiền thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự?
Đối với cá nhân, ngưỡng cơ bản là số tiền trốn thuế đạt mức luật định tại khoản 1 Điều 200 Bộ luật Hình sự. Dưới mức này vẫn có thể bị xem xét nếu đã bị xử phạt hành chính về trốn thuế hoặc đã bị kết án theo các điều luật liệt kê mà chưa được xóa án tích.
Trốn thuế dưới ngưỡng luật định có bị xử lý hình sự không?
Thông thường, trường hợp này chỉ bị xử phạt hành chính và truy thu thuế. Tuy nhiên, nếu người vi phạm từng bị xử phạt hành chính về trốn thuế hoặc từng bị kết án theo điều luật liệt kê, chưa xóa án tích mà còn vi phạm, vẫn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự.
Doanh nghiệp trốn thuế có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?
Có thể. Pháp nhân thương mại là chủ thể của tội trốn thuế theo Điều 200 Bộ luật Hình sự, với ngưỡng và hình phạt riêng như phạt tiền, đình chỉ hoạt động. Người đại diện, kế toán hoặc người liên quan được xem xét theo vai trò và lỗi của từng người.
Hình phạt cao nhất đối với cá nhân phạm tội trốn thuế là gì?
Hình phạt thay đổi theo khung của Điều 200, gồm hình phạt chính là phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù có thời hạn, cùng hình phạt bổ sung. Mức cụ thể do Tòa án quyết định theo tính chất, mức độ và các tình tiết vụ án; bạn cần đối chiếu điều luật hiện hành.
Nộp lại tiền thuế đã trốn có được miễn trách nhiệm hình sự không?
Có thể được xem xét, nhưng phụ thuộc điều kiện và thời điểm khắc phục theo Điều 200 và Điều 29 Bộ luật Hình sự. Trường hợp không đủ điều kiện miễn, việc nộp lại tiền vẫn có thể được coi là tình tiết giảm nhẹ theo Điều 51.
Khi cơ quan thuế chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra, tôi cần làm gì?
Bạn nên hợp tác đúng pháp luật, cung cấp tài liệu trung thực và tìm hiểu rõ tư cách tố tụng của mình. Người bị tố giác có quyền nhờ người bào chữa theo Điều 57 và Điều 16 Bộ luật Tố tụng hình sự, nên trao đổi với luật sư càng sớm càng thuận lợi.
Bài viết cùng chủ đề
Tư vấn và chịu trách nhiệm chuyên môn
Nội dung được biên soạn dưới sự chịu trách nhiệm chuyên môn của Luật sư Bùi Khắc Long — Thẻ luật sư số 15188/LS, Đoàn Luật sư TP. Hồ Chí Minh. Luật sư thuộc Công ty Luật TNHH Duy Minh. Hơn 15 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực pháp luật hình sự; nguyên công tác tại Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Long An.
Mỗi vụ việc hình sự có tình tiết riêng. Khi đã nhận giấy triệu tập, quyết định khởi tố, hoặc người thân bị tạm giữ, tạm giam, nên trao đổi trực tiếp với luật sư để được đánh giá hồ sơ và định hướng bảo vệ quyền lợi đúng pháp luật. Hotline: 0984 138 515.
Nội dung được rà soát theo quy định pháp luật có hiệu lực tại ngày 17/10/2026.
*Lưu ý: Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn pháp lý cho từng vụ việc cụ thể. Quy định pháp luật có thể thay đổi theo thời gian; Quý bạn đọc vui lòng đối chiếu văn bản đang có hiệu lực tại thời điểm áp dụng hoặc liên hệ Luật sư để được hướng dẫn chính xác cho trường hợp của mình.
