Lệnh bắt bị can để tạm giam: Thẩm quyền và quy trình thực hiện

Khi đối diện với lệnh bắt bị can để tạm giam, người bị buộc tội cũng như gia đình thường rơi vào trạng thái hoang mang và lo lắng tột độ. Đây là một trong những biện pháp ngăn chặn nghiêm khắc nhất trong tố tụng hình sự, trực tiếp tước đi quyền tự do của con người nhằm phục vụ công tác điều tra.

Việc không nắm rõ quy định pháp luật trong hoàn cảnh đặc biệt này có thể dẫn đến nhiều rủi ro, nhất là khi phải làm việc trực tiếp với cơ quan tiến hành tố tụng với tâm thế bị động. Dưới đây, Luật sư Hình sự sẽ phân tích chi tiết quy định về thẩm quyền, quy trình bắt tạm giam và những lưu ý sát sườn để bảo vệ quyền lợi hợp pháp tối đa của người bị buộc tội.

1. Lệnh bắt bị can để tạm giam là gì?

Trả lời nhanh: Lệnh bắt bị can để tạm giam là một quyết định mang tính cưỡng chế do người có thẩm quyền (Thủ trưởng Cơ quan điều tra, Viện trưởng VKS, Chánh án Tòa án) ban hành theo Điều 113 BLTTHS 2015. Biện pháp này nhằm cách ly triệt để người đã bị khởi tố (bị can) khỏi xã hội, ngăn chặn họ tẩu thoát, tiêu hủy chứng cứ hoặc tiếp tục thực hiện hành vi phạm tội.

1.1. Điều kiện áp dụng bắt tạm giam

Biện pháp tước đoạt tự do này chỉ được áp dụng đối với người đã chính thức có Quyết định khởi tố bị can. Cơ quan chức năng phải có đủ căn cứ pháp lý cho thấy bị can phạm tội đặc biệt nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, hoặc phạm tội nghiêm trọng/ít nghiêm trọng nhưng có biểu hiện rõ ràng về việc bỏ trốn, cản trở điều tra, đe dọa người làm chứng, tiêu hủy chứng cứ (căn cứ theo Điều 119 BLTTHS).

1.2. Phân biệt bắt người phạm tội quả tang và bắt theo lệnh

• Bắt người phạm tội quả tang: Là trường hợp một người đang thực hiện hành vi vi phạm hoặc ngay sau khi thực hiện tội phạm thì bị phát hiện, đuổi bắt. Bất kỳ ai (dân thường, bị hại) cũng có quyền khống chế, giải lên cơ quan công an mà không cần có lệnh hay quyết định phê duyệt.
• Bắt bị can để tạm giam: Đòi hỏi sự tuân thủ quy trình tố tụng cực kỳ nghiêm ngặt, bắt buộc phải có Lệnh bằng văn bản và trong hầu hết các trường hợp (khi Cơ quan điều tra ra lệnh) phải được Viện kiểm sát phê chuẩn trước khi thi hành.

2. Thẩm quyền ra lệnh bắt bị can để tạm giam

Pháp luật quy định khắt khe về thẩm quyền nhằm chống lại tình trạng lạm quyền, bắt giữ tùy tiện. Theo Luật Tổ chức Cơ quan điều tra hình sự sửa đổi (áp dụng hệ thống cơ quan điều tra 2 cấp từ 01/7/2025, bãi bỏ hoàn toàn Cơ quan điều tra cấp huyện), thẩm quyền ra lệnh tập trung vào các chủ thể sau:

2.1. Ở giai đoạn điều tra

Thẩm quyền ra lệnh thuộc về Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan Cảnh sát điều tra (Công an cấp tỉnh), Cơ quan An ninh điều tra cấp tỉnh và cấp Bộ.

Lưu ý pháp lý quan trọng: Lệnh bắt do Cơ quan điều tra ban hành bắt buộc phải có Quyết định phê chuẩn của Viện kiểm sát nhân dân có thẩm quyền (thường là VKS cấp tỉnh/khu vực) trước khi tiến hành bắt người. Nếu VKS từ chối phê chuẩn lệnh khởi tố bắt tạm giam, CQĐT tuyệt đối không được phép thực hiện việc bắt người.

2.2. Ở giai đoạn truy tố (tại Viện kiểm sát)

Khi vụ án đã được kết thúc điều tra và chuyển sang giai đoạn truy tố, thẩm quyền ra lệnh thuộc về Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh hoặc cấp cao. Lệnh của Viện kiểm sát mang tính tối cao ở giai đoạn này và có giá trị thi hành ngay lập tức mà không cần phê chuẩn của cơ quan nào khác.

2.3. Ở giai đoạn xét xử (tại Tòa án)

Khi hồ sơ vụ án đã được Tòa án thụ lý, thẩm quyền bắt bị can/bị cáo để tạm giam thuộc về Chánh án, Phó Chánh án Tòa án nhân dân sơ thẩm (cấp tỉnh/khu vực) hoặc Hội đồng xét xử trực tiếp ban hành lệnh tại phiên tòa (nếu bị cáo có thái độ chống đối quyết liệt, gây rối trật tự hoặc có nguy cơ bỏ trốn ngay lập tức).

3. Quy trình thi hành lệnh bắt bị can theo luật định

Cơ quan thực thi công vụ không được phép tự ý thay đổi thủ tục thi hành lệnh bắt. Việc làm sai trình tự, thủ tục có thể dẫn đến khiếu nại, làm phát sinh án oan sai và làm mất giá trị pháp lý của các biên bản, chứng cứ thu thập sau đó.

3.1. Phải đọc lệnh và giải thích quyền lợi

Cán bộ thi hành lệnh bắt buộc phải đọc toàn văn nội dung Lệnh bắt bị can để tạm giam và Quyết định phê chuẩn của VKS (nếu có) cho bị can nghe rõ. Cơ quan chức năng phải lập Biên bản bắt người tại chỗ, giao 01 bản sao Lệnh bắt và biên bản cho bị can giữ, đồng thời giải thích rõ các quyền và nghĩa vụ cho họ (như quyền mời Luật sư, quyền tự bào chữa).

3.2. Bắt buộc phải có thành phần chứng kiến

Khi tiến hành thi hành lệnh bắt tại nơi cư trú, bắt buộc phải có đại diện chính quyền cơ sở (UBND xã, phường, thị trấn) và đại diện khu dân cư (người láng giềng) chứng kiến sự việc. Nếu thi hành lệnh bắt tại nơi làm việc, phải có đại diện cơ quan, tổ chức nơi người đó làm việc chứng kiến. Những người này sẽ ký tên vào biên bản để xác nhận quá trình thi hành lệnh diễn ra khách quan, đúng pháp luật.

3.3. Cấm bắt người vào ban đêm

Căn cứ khoản 3 Điều 113 BLTTHS, tuyệt đối không được bắt người vào ban đêm (khung giờ từ 22 giờ hôm trước đến 06 giờ sáng hôm sau), ngoại trừ các trường hợp khẩn cấp, bắt người phạm tội quả tang hoặc bắt đối tượng đang có quyết định truy nã. Việc cố tình thi hành lệnh bắt bị can thông thường vào khung giờ cấm này là vi phạm nghiêm trọng trình tự tố tụng.

4. Những lưu ý để bảo vệ quyền lợi khi có lệnh bắt

Rủi ro lớn nhất không phải là sự kiện bị bắt giữ, mà là những biên bản ghi lời khai bất lợi được thiết lập ngay sau khi bị áp giải về trụ sở, khi tâm lý bị can đang hoảng loạn, sợ hãi tột độ.

4.1. Quyền giữ im lặng và yêu cầu Luật sư

Pháp luật trao cho người bị buộc tội đặc quyền: Không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội. Họ có quyền kiên quyết yêu cầu được gặp Luật sư bào chữa ngay từ thời điểm bị đọc lệnh bắt. Tuyệt đối không ký vào bất kỳ biên bản hỏi cung nào nếu chưa đọc kỹ, bị ép buộc hoặc thấy nội dung ghi chép bị bóp méo, không đúng với lời trình bày khách quan của mình.

4.2. Vai trò của Luật sư hình sự từ “Giai đoạn Vàng”

Sự can thiệp kịp thời của Luật sư chuyên hình sự ngay khi có lệnh bắt bị can để tạm giam mang lại lợi ích mang tính định đoạt:

• Chống mớm cung, bức cung: Luật sư đăng ký cùng tham gia vào các buổi hỏi cung khép kín, thiết lập rào chắn ngăn chặn tình trạng điều tra viên đặt câu hỏi gài bẫy, bức cung, nhục hình.
• Định hướng lời khai: Phân tích pháp lý, tư vấn cho bị can khai báo trung thực, nhất quán, bảo vệ tối đa các tình tiết giảm nhẹ có lợi.
• Xin thay đổi biện pháp ngăn chặn: Nếu qua nghiên cứu hồ sơ nhận thấy việc tạm giam là lạm quyền, không cần thiết, luật sư sẽ chủ động hướng dẫn gia đình chuẩn bị hồ sơ xin Bảo lĩnh hoặc Đặt tiền tại ngoại.

Tóm lại, đối diện với lệnh bắt bị can để tạm giam luôn tạo ra sức ép tâm lý vô cùng nặng nề. Thay vì hoảng loạn để rồi tự đưa ra các quyết định sai lầm, khai báo bất nhất, việc tìm kiếm sự tham vấn chuyên môn là nước đi an toàn và thiết thực nhất.

*Lưu ý: Nội dung bài viết mang tính tham khảo tổng quan. Hệ thống tổ chức cơ quan điều tra 2 cấp đã được cập nhật tinh thần luật mới áp dụng từ tháng 7/2025. Để nhận phương án bảo vệ tốt nhất và hỗ trợ tại cơ quan điều tra, Quý khách vui lòng liên hệ trực tiếp Luật sư Hình sự theo thông tin dưới đây.

Nội dung liên quan

• Mẫu đơn xin thăm gặp người bị tạm giam và thủ tục thực hiện
• Khởi Tố Bắt Tạm Giam: Căn Cứ Và Trình Tự Thủ Tục Mới Nhất 2026
• Bắt tạm giam: Quy định pháp luật và những rủi ro cần lưu ý
• Luật sư bào chữa hình sự — quyền của người bào chữa và các hướng bào chữa