Luật sư bảo vệ người bị hại trong vụ án hình sự

Trong vụ án hình sự, sự chú ý thường dồn về phía bị can, bị cáo; người bị hại và gia đình họ lại hay đứng ngoài tiến trình, không biết vụ việc đang ở đâu, vì sao chậm, vì sao không khởi tố, mức bồi thường được tính thế nào. Luật sư bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại tồn tại để lấp đúng khoảng trống đó.

Trong vụ án hình sự, người bị hại có quyền có luật sư bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, tham gia từ giai đoạn điều tra đến khi xét xử. Tùy tính chất vụ việc, bạn có thể tham khảo các lĩnh vực hỗ trợ pháp lý tại luatsuhcm.com.vn.

1. Bị hại là ai và có những quyền gì?

Theo Điều 62 Bộ luật Tố tụng hình sự, bị hại là cá nhân trực tiếp bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản hoặc cơ quan, tổ chức bị thiệt hại về tài sản, uy tín do tội phạm gây ra hoặc đe doạ gây ra. Bị hại có quyền, trong đó quan trọng nhất:

• Được thông báo, giải thích quyền và nghĩa vụ; được thông báo kết quả điều tra, giải quyết vụ án.
• Đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật, yêu cầu; đề nghị giám định, định giá tài sản.
• Đề nghị hình phạt, mức bồi thường thiệt hại, biện pháp bảo đảm bồi thường.
• Tham gia phiên toà; trình bày ý kiến, đề nghị chủ toạ hỏi bị cáo và người khác; tranh luận.
• Tự bảo vệ hoặc nhờ người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho mình.
• Khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng; kháng cáo bản án, quyết định của Toà án về phần hình phạt và phần bồi thường.
• Yêu cầu khởi tố hoặc rút yêu cầu khởi tố đối với các tội chỉ được khởi tố theo yêu cầu của bị hại.

Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại (Điều 84) có quyền đưa ra chứng cứ, kiểm tra đánh giá chứng cứ, đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng, có mặt khi lấy lời khai bị hại, đọc và sao chụp hồ sơ sau khi kết thúc điều tra, tham gia hỏi và tranh luận, và kháng cáo phần bản án liên quan đến quyền lợi của người mình bảo vệ.

2. Những việc luật sư làm cho bị hại

2.1. Giai đoạn tố giác, tin báo

Soạn đơn tố giác đúng trọng tâm và đúng cơ quan có thẩm quyền (Điều 145, 146); chuẩn bị tài liệu kèm theo; theo dõi thời hạn giải quyết — 20 ngày, tối đa 2 tháng với vụ việc phức tạp, Viện kiểm sát có thể gia hạn thêm (Điều 147); yêu cầu cung cấp kết quả giải quyết; khiếu nại khi bị từ chối tiếp nhận hoặc quá hạn không trả lời.

2.2. Khi cơ quan điều tra không khởi tố, tạm đình chỉ hoặc đình chỉ

Phân tích quyết định không khởi tố (Điều 158), tạm đình chỉ (Điều 229), đình chỉ (Điều 230) có đúng căn cứ không; soạn khiếu nại theo Chương XXXIII; đề nghị Viện kiểm sát huỷ quyết định trái luật.

2.3. Trong giai đoạn điều tra, truy tố

Có mặt khi lấy lời khai bị hại; cung cấp chứng cứ về hành vi phạm tội và về thiệt hại; đề nghị giám định thương tích, giám định tâm thần, định giá tài sản; đề nghị áp dụng biện pháp kê biên, phong toả tài khoản để bảo đảm bồi thường (Điều 128, 129); theo dõi việc định tội danh, khung hình phạt có tương xứng với hành vi không.

2.4. Tại phiên toà và sau phiên toà

Trình bày yêu cầu bồi thường có chứng từ; hỏi bị cáo, người làm chứng; tranh luận về tội danh, tình tiết tăng nặng (Điều 52 Bộ luật Hình sự); kháng cáo tăng hình phạt hoặc tăng mức bồi thường trong thời hạn 15 ngày (Điều 333); tham gia phúc thẩm; hỗ trợ thủ tục thi hành án dân sự đối với phần bồi thường.

3. Các tội chỉ được khởi tố theo yêu cầu của bị hại

Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định một số tội thuộc khoản 1 (khung ít nghiêm trọng) chỉ được khởi tố khi bị hại hoặc người đại diện của họ có yêu cầu — điển hình là cố ý gây thương tích (khoản 1 Điều 134), hiếp dâm (khoản 1 Điều 141), cưỡng dâm (khoản 1 Điều 143), làm nhục người khác (khoản 1 Điều 155), vu khống (khoản 1 Điều 156) và một số tội khác. Hai hệ quả thực tế:

• Không có yêu cầu thì không có vụ án — đơn yêu cầu khởi tố cần được nộp đúng, đủ và kịp thời.
• Rút yêu cầu thì vụ án bị đình chỉ và không được yêu cầu lại, trừ trường hợp rút do bị ép buộc, cưỡng bức. Quyết định rút yêu cầu (thường đi kèm thoả thuận bồi thường, “bãi nại”) cần được cân nhắc kỹ với luật sư trước khi ký.

4. Bồi thường thiệt hại: tính thế nào?

Phần dân sự trong vụ án hình sự được giải quyết theo Bộ luật Dân sự năm 2015: thiệt hại do sức khoẻ bị xâm phạm (Điều 590 — chi phí cứu chữa, thu nhập bị mất, chi phí người chăm sóc, tổn thất tinh thần tối đa 50 lần mức lương cơ sở), do tính mạng bị xâm phạm (Điều 591 — chi phí mai táng, tiền cấp dưỡng cho người mà nạn nhân có nghĩa vụ cấp dưỡng, tổn thất tinh thần tối đa 100 lần mức lương cơ sở), do tài sản bị xâm phạm (Điều 589), do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm (Điều 592). Nghị quyết số 02/2022/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao hướng dẫn chi tiết cách xác định từng khoản. Yêu cầu bồi thường phải có chứng từ; luật sư giúp gia đình thu thập và hệ thống hoá hoá đơn, giấy tờ viện phí, xác nhận thu nhập, chi phí mai táng.

5. Người bị hại là phụ nữ, trẻ em, người yếu thế

Với vụ án xâm hại tình dục, bạo lực gia đình, mua bán người, luật sư còn có vai trò bảo vệ bị hại khỏi bị tổn thương lần hai trong quá trình lấy lời khai, đối chất, xét xử: đề nghị lấy lời khai có người đại diện, người bảo vệ; đề nghị xét xử kín (Điều 25); đề nghị không đối chất trực tiếp với bị cáo khi bị hại là người dưới 18 tuổi (Điều 421).

6. Căn cứ pháp lý

• Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13 (sửa đổi, bổ sung năm 2021, 2025) — các Điều 25, 62, 84, 128, 129, 145–147, 155, 158, 229, 230, 333, 421; Chương XXXIII về khiếu nại, tố cáo.
• Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025) — Điều 52; các điều luật về tội danh cụ thể.
• Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ngày 24/11/2015 — các Điều 584–592.
• Nghị quyết số 02/2022/NQ-HĐTP ngày 06/9/2022 của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng.

7. Hỏi – đáp

Tôi đã tố giác hơn một tháng mà không thấy công an trả lời, phải làm gì?
Thời hạn giải quyết tố giác là 20 ngày; vụ việc phức tạp có thể kéo dài đến 2 tháng và Viện kiểm sát có thể gia hạn một lần không quá 2 tháng nữa. Quá thời hạn mà không có kết quả, anh/chị có quyền yêu cầu cơ quan điều tra thông báo bằng văn bản và khiếu nại lên Thủ trưởng cơ quan điều tra hoặc Viện kiểm sát cùng cấp.

Bên gây án muốn “bồi thường để bãi nại”, tôi có nên nhận không?
Tuỳ tội danh. Với các tội khởi tố theo yêu cầu bị hại, rút yêu cầu đồng nghĩa chấm dứt vụ án và không được yêu cầu lại. Với các tội khác, việc bồi thường chỉ là tình tiết giảm nhẹ cho bị cáo, vụ án vẫn tiếp tục. Nên thoả thuận bằng văn bản có luật sư xem trước, ghi rõ số tiền, thời hạn, hệ quả nếu không thực hiện.

Bị hại có được kháng cáo khi thấy án quá nhẹ không?
Có. Bị hại và người đại diện của họ có quyền kháng cáo về phần hình phạt, về tội danh và phần bồi thường trong 15 ngày kể từ ngày tuyên án (Điều 331, 333).

Gia đình nạn nhân đã mất thì ai đứng ra?
Người đại diện theo pháp luật hoặc người thân thích của bị hại đã chết tham gia tố tụng với tư cách đại diện của bị hại và có các quyền của bị hại (Điều 62 khoản 5).

8. Nội dung liên quan

• Dịch vụ luật sư hình sự tại TP.HCM
• Khởi tố theo yêu cầu của bị hại: điều kiện và hệ quả khi rút yêu cầu
• Cách viết đơn tố cáo, tố giác tội phạm
• Tố cáo tội phạm online qua những kênh nào
• Chi phí thuê luật sư vụ án hình sự