Năng lực trách nhiệm hình sự và những quy định quan trọng cần biết

Năng lực trách nhiệm hình sự: Ranh giới mong manh giữa Đi tù và Viện Tâm thần

Tại sao cùng một hành vi cầm dao đâm người tử vong, có người bị Tòa án tuyên án Tử hình, nhưng có người lại được trả tự do và chỉ bị đưa đi Viện Tâm thần? Sự khác biệt sinh tử này hoàn toàn nằm ở 4 chữ: Năng lực trách nhiệm hình sự.

Đây là chiếc “phao cứu sinh” cuối cùng để miễn trừ việc đi tù giam. Nhưng pháp luật vô cùng khắt khe, không phải cứ uống rượu say bí tỉ hay chơi ma túy ngáo đá đâm người thì được coi là “không có năng lực trách nhiệm hình sự”. Bài viết dưới đây của Luật sư Hình sự sẽ giúp bạn bóc tách những lầm tưởng phổ biến và cách thức dùng Giám định Pháp y Tâm thần để bảo vệ thân chủ.

1. Năng lực trách nhiệm hình sự là gì?

Năng lực trách nhiệm hình sự là khả năng nhận thức được đúng sai và khả năng điều khiển hành vi của một người bình thường. Chỉ khi một người có đầy đủ Năng lực này thì Cơ quan Điều tra Cấp Tỉnh mới có quyền khởi tố và Tòa án mới có quyền bắt đi tù.
Theo Bộ luật Hình sự, một người được coi là KHÔNG có năng lực trách nhiệm hình sự (Miễn đi tù) nếu rơi vào 1 trong 2 trường hợp:
– Chưa đủ tuổi: Trẻ em dưới 14 tuổi (miễn trừ tuyệt đối) hoặc từ 14 đến dưới 16 tuổi (tùy tội danh).
– Mắc bệnh tâm thần: Đang mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất hoàn toàn khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi tại thời điểm gây án.

2. Bức tranh pháp lý: Ai phải đi tù, ai được tha?

Để còng tay một nghi phạm, Cơ quan Công an bắt buộc phải chứng minh nghi phạm đó có đủ 2 điều kiện cốt lõi của Năng lực trách nhiệm hình sự:

2.1. Đủ tuổi chịu trách nhiệm (Điều 12 BLHS)

Pháp luật vạch ra một ranh giới rất rạch ròi về độ tuổi (Tính chính xác đến từng ngày, tháng, năm sinh):

• Dưới 14 tuổi: Hoàn toàn không có năng lực trách nhiệm hình sự. Dù có giết 10 người cũng không bị đi tù, chỉ bị đưa vào Trường Giáo dưỡng.
• Từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi: Chỉ bị đi tù nếu phạm Tội rất nghiêm trọng hoặc Tội đặc biệt nghiêm trọng (Ví dụ: Giết người, Hiếp dâm, Cướp tài sản). Nếu trộm cắp vặt thì không đi tù.
• Từ đủ 16 tuổi trở lên: Đã có đầy đủ năng lực trách nhiệm hình sự. Phải chịu trách nhiệm về MỌI tội danh.

2.2. Không bị Tâm thần (Điều 21 BLHS)

Một người dù đã 30 tuổi nhưng bị bệnh tâm thần phân liệt, khi lên cơn đã cầm dao chém hàng xóm. Theo Điều 21, người này thực hiện hành vi nguy hiểm trong trạng thái MẤT KHẢ NĂNG NHẬN THỨC. Hậu quả pháp lý: Không bị khởi tố hình sự. Cơ quan tố tụng sẽ ra quyết định Áp dụng biện pháp Bắt buộc chữa bệnh tại Viện Tâm thần Trung ương.

3. Vén màn bí mật: Say rượu, ngáo đá có được miễn tội?

Nhiều bị can tại Cơ quan CSĐT Cấp Tỉnh khai rằng: “Lúc đó tôi say quá, tôi chơi ma túy đá nên bị ảo giác, tôi không biết mình đang làm gì nên tôi không có lỗi!”.

CẢNH BÁO: ĐÂY LÀ SỰ LẦM TƯỞNG CHẾT NGƯỜI!

Theo Điều 13 Bộ luật Hình sự: Người phạm tội trong tình trạng say do dùng rượu, bia hoặc chất kích thích mạnh khác VẪN PHẢI CHỊU TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ. Lý do là pháp luật buộc công dân phải tự chịu trách nhiệm khi cố tình đặt bản thân vào tình trạng mất kiểm soát. Việc bạn tự uống rượu, tự chơi ma túy rồi gây án mạng không bao giờ được coi là “mất năng lực hành vi”. Thậm chí, phạm tội khi say rượu (lái xe gây tai nạn) còn là Tình tiết tăng nặng.

4. Chiến thuật của Luật sư: “Vũ khí” Giám định Pháp y

Trong thực tiễn tranh tụng, khi nhận bào chữa cho Thân chủ có biểu hiện tâm lý bất thường, trầm cảm nặng hoặc có sổ khám bệnh tâm thần từ trước, các Luật sư Hình sự sẽ ngay lập tức làm Đơn yêu cầu Trưng cầu Giám định Pháp y Tâm thần gửi đến Cơ quan Cảnh sát Điều tra Cấp Tỉnh.

Kết luận của Viện Pháp y Tâm thần là tấm khiên vững chắc nhất:

• Nếu Kết luận “Mất năng lực nhận thức”: Luật sư sẽ yêu cầu Đình chỉ vụ án, thân chủ được trả tự do và đi chữa bệnh.
• Nếu Kết luận “Hạn chế năng lực nhận thức”: (Ví dụ: Chậm phát triển tâm thần mức độ nhẹ). Dù thân chủ vẫn phải đi tù, nhưng Luật sư sẽ dùng Kết luận này làm Tình tiết giảm nhẹ đặc biệt để xin Tòa án tuyên mức án thấp nhất của khung hình phạt, hoặc xin Án treo.

Nội dung liên quan

• Đi tù và những quy định quan trọng về trách nhiệm hình sự
• Bao nhiêu tuổi chịu trách nhiệm hình sự và quy định cần biết
• Tuổi chịu trách nhiệm hình sự và những quy định quan trọng cần biết
• Dịch vụ luật sư hình sự tại TP.HCM — phạm vi công việc và cách làm việc